Jakub Medek – Dobrý den : chmiel, tożsamość i luz : polskie mity o Czechach
Jakub Medek to czeski obywatel i zarazem polski dziennikarz, prowadzący podcastu „Czechostacja”, przybliżającego kulturę naszych południowych sąsiadów. W swojej książce udowadnia, że doskonale sprawdza się w roli przewodnika po polskich stereotypach o Czechach, serwując czytelnikowi mnóstwo ciekawostek oraz faktów historycznych, okraszonych charakterystycznym humorem. Jaki przekaz kryje się w Losach dobrego żołnierza Szwejka Jaroslava Haška? Kim był Jára Cimrman, zwycięzca plebiscytu na największego Czecha w dziejach? Czy „w Pradze jest tak pięknie, bo wojny tam nie było”? I gdzie grasuje „gangster kożuchowy”? Autor spogląda na swoją ojczyznę krytycznie, ale i czule, rozprawiając się z mitami na temat czeskiej mentalności, a także zastanawiając się nad ich źródłami. Szukając ziarna prawdy we wzajemnych żartach, opowiada wnikliwie, a zarazem przystępnie o życiu codziennym, tożsamości oraz historii Czechów.
Jaroslav Rudiš – Przez noc. Przeł. Małgorzata Gralińska. Il. Nicolas Mahler
Jaroslav Rudiš, nagradzany współczesny czeski pisarz, wraz z austriackim ilustratorem Nicolasem Mahlerem zabiera czytelników w nocną podróż po mieście. Śledzimy w niej dwójkę przyjaciół, wędrujących po knajpach i rozmawiających o blaskach oraz cieniach życia. W ich dyskusjach stopniowo ujawniają się zawody miłosne, lęki oraz porażki, próby odnalezienia się we współczesnym świecie czy ponura historia odciskająca swoje piętno na całych pokoleniach – a w tle rytmicznie gaśnie światło zamykających się lokali. Charakterystyczny, minimalistyczny styl Mahlera oddaje melancholię, nostalgię a czasem absurd rozważań bohaterów Rudiša („żubrom możesz zaufać, człowiekowi nie!”). W efekcie otrzymujemy krótki, refleksyjny komiks o samotności i potrzebie bliskości, które czasem najłatwiej wyrazić właśnie pod osłoną nocy.
Ota Pavel – Bajka o Rašce i inne reportaże sportowe. Przeł. Justyna Wodzisławska
Czy w sporcie liczy się coś poza rywalizacją oraz osiąganymi wynikami? Ota Pavel, jeden z najbardziej cenionych czeskich reporterów i prozaików, ujawnia w Bajce o Rašce… swój talent komentatora sportowego. W charakterystycznym, baśniowym stylu opisuje bohaterów opowiadań, prezentując ich nie tylko na podium, ale przede wszystkim w drodze do celu, podczas codziennej walki – z własnymi słabościami, reżimem politycznym, brakiem pieniędzy… Niektórzy z nich stali się legendami sportu, a rodacy zachowali ich we wdzięcznej pamięci (jak skoczka narciarskiego Jiřego Raškę, duet wspinaczy Radovana Kuchařa i Zdeno Zibrína czy gimnastyczkę Evę Bosákovą). Innych zaś władza próbowała wymazać z powszechnej świadomości (przykładem są losy kolarza Jana Veselego, lotnika Ladislava Bezáka i biegacza Emila Zátopka) lub zostali rozdzieleni przez przemiany ustrojowe (hokeiści, bracia František oraz Zdenek Tikal, którzy wylądowali po różnych stronach żelaznej kurtyny, tracąc ze sobą kontakt). Wszystkich łączy godna podziwu niezłomność, wykraczająca poza sportowe areny, którą z ogromną empatią portretuje Pavel.
Angelo Maria Ripellino – Praga magiczna. Przeł. Halina Kralowa
Czy można opisać miasto tak, by stało się bohaterem literackim? Angelo Maria Ripellino, włoski slawista, poeta i tłumacz, w Pradze magicznej konstruuje wielowymiarowy portret czeskiej stolicy. Jego dzieło jest jednocześnie esejem historycznym, literackim przewodnikiem (lecz nie bedekerem), zbiorem anegdot i poetycką opowieścią o mieście pełnym tajemnic, legend oraz niepokojącego uroku. Ripellino prowadzi czytelnika przez Pragę Kafki, Haška i Hrabala, przez świat alchemików, Golema, ciemnych zaułków, secesyjnych kawiarni oraz barokowych kościołów – odsłaniając zarówno jej piękno, jak i mroczniejsze oblicza. Fakty historyczne płynnie przeplatają się z miejskimi mitami, bohaterami literackimi oraz osobistą fascynacją autora, który próbuje uchwycić niepowtarzalnego ducha tego miasta. Lektura porywa erudycją, bogactwem dygresji i niezwykle obrazowym językiem. To książka dla wszystkich, którzy chcą zobaczyć Pragę nie jako zbiór zabytków, lecz żywy organizm utkany z historii, pamięci i wyobraźni.
Karel Čapek – Rok ogrodnika. Przeł. Elżbieta Zimna. Il. Josef Čapek
Ogrodnik jest fascynującym stworzeniem. Z reguły jest „zakończony na górze siedzeniem”, przez co „przypomina pasącą się klacz”, jego priorytetem nie jest zaś hodowla kwiatów, a komponowanie idealnej gleby, której rytualnie udziela „sakramentu pokropienia”. Przy tym wcale nie ma spokojnego charakteru, ponieważ musi nieustannie pracować i wręcz maniakalnie dbać o swój ogródek przez okrągły rok, trawiony „niedającą się zaspokoić namiętnością”. Właściwie najlepiej, by był ambitnym pasjonatem, posiadającym jednocześnie niewyczerpane pokłady cierpliwości, aby wiecznie przycinać, przesadzać, plewić i grzebać w ziemi… Tak przynajmniej ujmuje to w swoich felietonach Karel Čapek, sam zresztą zaliczający się do tego specyficznego gatunku. Jego humorystyczne, ciepłe przemyślenia stają się pretekstem do rozważań – o człowieku, jego związkach z naturą (a może raczej walce?) i czerpaniu radości z życia. Pewne jest bowiem, że ludzie potrafiący zachwycać się stosem porządnego nawozu posiedli umiejętność cieszenia się drobnymi darami codzienności. Wydźwięk zbioru idealnie podkreślają sympatyczne, minimalistyczne rysunki autorstwa Josefa Čapka.
Václav Havel – Siła bezsilnego. Reportaż z pierwszego uwięzienia. Przeł. Andrzej S. Jagodziński
Siła bezsilnego Václava Havla to nie tylko polityczny esej, lecz także osobiste świadectwo życia w realiach komunistycznej Czechosłowacji. Autor – dramaturg, dysydent, wielokrotnie więziony przeciwnik reżimu i późniejszy prezydent Czech – pisał ten tekst z perspektywy człowieka bezpośrednio doświadczającego systemowej opresji. Analizuje w nim mechanizmy funkcjonowania państwa totalitarnego, taktyk manipulacji społeczeństwem oraz rolę jednostki w systemie (jak się wydaje – bezsilnej). Przedstawia, jak „życie w kłamstwie” (głoszonym przez propagandę, a także przez ludzi zmuszonych do tego pod naciskiem władz) stopniowo przenika codzienność, prowadząc do obojętności, konformizmu i utraty odpowiedzialności za własne działania. Jednocześnie doskonale rozumie i pokazuje na własnych doświadczeniach, co oznacza wybranie dla kontrastu „życia w prawdzie”: nieustanne groźby, oczernianie, wykluczenie, niszczenie wizerunku, inwigilację, więzienie… Havel wnikliwie pisze o wolności, etyce i konsekwencjach sprzeciwu pojedynczych osób wobec całego aparatu władzy, a jego refleksje pozostają aktualne również dzisiaj.
Jiřina Hauková – Motyl i śmierć
Motyl i śmierć Jiřiny Haukovej to pierwszy tom tej autorki przetłumaczony w całości na język polski, już pośmiertnie. Sama poetka uznała go ze swoje najlepsze dzieło, jako że gromadzi on wszystkie istotne motywy jej twórczości. W trzech częściach płynnie przenikają się: czar wspomnień z dzieciństwa, ciężar wojny i reżimu politycznego, poczucie pustki po utracie najbliższych, a także abstrakcyjne rozważania o granicach języka i sztuki. Ponieważ „wszystkie słowa to za mało”, autorka sięga również do eksperymentalnych form ekspresji, błyskotliwie operując słowem i sprawdzając, czy potrafi ono oddać istotę myśli oraz uczuć. Całość cechuje niezwykła, zmysłowa wrażliwość i skupienie na detalach codzienności, które odsłaniają głębszy, egzystencjalny wymiar przekazu.
A przecież nie wiemy,
czemu i jak motyl maluje sobie skrzydła,
jak kwiat wytwarza swój kształt,
czemu człowiek jest w wirze niepoznanego
i wyłania się tylko z oparów myśli
(Motyle i człowiecze)
Petra Dvořáková – W rany. Przeł. Mirosław Śmigielski
Przemoc nie zawsze widać z zewnątrz, szczególnie, gdy nie jest fizyczna. Może przybierać subtelniejsze formy szantażu emocjonalnego, wzbudzania poczucia winy, obniżania samooceny i wiary we własny osąd czy możliwości. Toksyczne osoby mogą wikłać losy całych rodzin, a nawet pokoleń. To właśnie dzieje się w krótkiej powieści W rany Petry Dvořákovej (kontynuacji Wron), której fabuła skupia się na relacji matki oraz córki w wieku szkolnym. Poznajemy perspektywę obu z nich, przeżywających żałobę i ból, szukających zrozumienia oraz poczucia bezpieczeństwa w atmosferze narastającego napięcia. Lektura uświadamia mechanizmy powstawania traum i przemocy domowej, sposoby manipulacji ofiarą przy jednoczesnym utrzymywaniu dobrego wizerunku w oczach innych. Niepokoi oraz porusza, wstrząsając czytelnikiem z racji podejmowania trudnego tematu: zadawania na różne sposoby ran, które nie goją się łatwo.
Karel Michal – Straszydła na co dzień. Przeł. Dorota Dobrew
Pavel Buksa, tworzący pod pseudonimem Karel Michal, jest zaliczany do klasyków literatury czeskiej. W zbiorze Straszydła na co dzień sięga po motywy fantastyczne, aby z właściwą sobie ironią i humorem ukazać absurdy ludzkiej natury, władzy oraz zasad społecznych. W jego opowiadaniach pojawiają się rozmaite nadprzyrodzone istoty rodem z baśni, które zamiast budzić grozę obnażają przywary zwyczajnych ludzi i nielogiczne mechanizmy rządzące rzeczywistością. Pracowity Kłobuk, niezwykle uczciwy Poddasznik czy brutalnie szczery (choć już martwy) kot stykają się z ludzką obłudą, chciwością oraz codziennymi troskami. Kogo w tej sytuacji należy się bać bardziej? Michal umiejętnie łączy groteskę z filozoficzną refleksją, tworząc błyskotliwe historie, w których satyra staje się narzędziem obserwacji świata. Dzięki temu jego dzieła, mimo upływu lat, pozostają zaskakująco aktualne. Całość dopełnia posłowie Violi Fischerovej – czeskiej poetki i żony autora – przybliżające sylwetkę autora oraz kontekst jego twórczości.
Pamiętam jedynie dni słoneczne… to niezwykła publikacja łącząca wspomnienia samego pisarza – oparte na zachowanych rękopisach – uzupełniona fotografiami, komentarzami Tomáša Mazala i Josefa Škvoreckiego oraz kalendarium. Opowieści o dzieciństwie i młodości pisarza pełne są nostalgii, ciepłych relacji rodzinnych, sąsiedzkich spotkań i anegdot z życia, które stopniowo odsłaniają źródła jego późniejszej twórczości. Hrabal wyłania się z nich jako uważny obserwator codzienności, gawędziarz oraz kpiarz, ale również człowiek naznaczony doświadczeniem samotności oraz przemijania. Podobnie zdjęcia ukazują głównego bohatera w rozmaitych momentach życia: podczas beztroskich chwil z bliskimi (również kotami), uroczystości, w trakcie rozmów w praskich gospodach, podróży, pracy, pobytu w szpitalach… Razem tworzą one ciekawy kalejdoskop codzienności, spotkań i miejsc, które składały się na hrabalowski świat. Książka stanowi ciepły, intymny portret pisarza, pozwalający spojrzeć na niego nie tylko jak na literacką legendę, lecz także zwykłego człowieka próbującego ocalić w pamięci „dni słoneczne”. A czy rzeczywiście takie były – „niech czytelnicy osądzą sami”.
