Dziewczynki i kobiety z ADHD są dosłownie rzadziej dostrzegane – w systemie zdrowotnym, edukacyjnym, społecznym. Powód? Ich objawy są niestereotypowe, lepiej maskowane, przypisywane innym problemom przez otoczenie oraz lekarzy. W efekcie rzadziej i później otrzymują potrzebne wsparcie, na czym cierpi ich zdrowie psychiczne oraz fizyczne. Na szczęście najnowsze badania przynoszą nam coraz więcej odpowiedzi w tym temacie. Lotta Borg Skoglund, psychiatrka oraz światowa specjalistka w dziedzinie neuroróżnorodności, stworzyła skondensowane zestawienie aktualnej wiedzy naukowej o kobiecym ADHD. Dzięki lekturze poznamy sposób działania mózgu neuroatypowego na różnych etapach rozwoju, wpływ objawów na codzienne funkcjonowanie, relacje rodzinne czy zawodowe, a także obecne możliwości leczenia. Rzetelne podejście naukowe połączone z poruszającymi, osobistymi relacjami dziewcząt oraz kobiet pozwala lepiej zrozumieć ADHD – zarówno osobom diagnozowanym, ich bliskim, jak i tym, którzy poszukują informacji na ten temat.
Eliza Kącka – Wczoraj byłaś zła na zielono
Nagrodzony Nike esej Elizy Kąckiej jest literacką autobiografią. Opisuje dzieciństwo Rudej, dziewczynki w spektrum autyzmu, widzianej z perspektywy matki/opiekunki/Pingwina. Za pomocą poetyckiego, zawiłego, bogatego w metafory języka prowadzi czytelnika przez meandry życia codziennego (a jednak tak osobliwego). Jasne jest, że Ruda odstaje od przyjętych norm społecznych – zupełnie inaczej niż osoby neurotypowe postrzega i odczuwa rzeczywistość: bodźce, ludzi oraz przedmioty wokół. Potrzebuje bezpieczeństwa, powtarzalności i rytuałów, wymaga także odmiennego języka oraz sposobów komunikacji. To sprawia, że z pozoru banalne sytuacje mogą urastać do rozmiaru przepraw najeżonych pułapkami, naznaczonych lękiem, bezradnością oraz frustracją obu stron. Brak przy tym jasnych odpowiedzi oraz rozwiązań zarówno dla córki, jak i dla matki. Wczoraj byłaś zła na zielono to pełna silnych emocji opowieść o tym, jak trudno być „tym innym”.
„Klatki dały mi pierwszą w życiu lekcję wykluczenia i krzywdy. Lekcję o odmieńcach, bez jasnej puenty.”
Ewa Furgał – Autentyczna w spektrum
Ewa Furgał, edukatorka oraz założycielka Fundacji Dziewczyny w Spektrum, prezentuje swój poradnik o spektrum autyzmu przeznaczony dla kobiet (lub socjalizowanych do roli kobiet, np. osób transpłciowych, apłciowych, queer, niebinarnych). Oparta na jej własnych doświadczeniach, pozycja zawiera wiele przydatnych informacji dla wszystkich chcących lepiej poznać temat lub poddać się diagnozie. Pomyślana jest przede wszystkim jako źródło wsparcia: zachęca do lepszego zrozumienia neuroatypowości, zaprzestania stereotypizacji i stygmatyzacji autyzmu, większej akceptacji oraz samoświadomości. W książce zamieszczono sporo pytań, ćwiczeń czy odnośników do testów do samodzielnego wykonania, a także wskazówek gdzie znaleźć więcej informacji (instytucje, strony internetowe, książki). Poruszane są również tematy higieny psychicznej, stawiania granic w relacjach, organizacji czasu i zadań lub znalezienia pracy dostosowanej do swoich potrzeb. Wszystko to sprawia, że lektura stanowi zwięzły, podręczny i aktualny informator.
Richard Pink & Roxane Emery – Brudne pranie : ADHD u dorosłych i jak sobie z nim radzić
Czy ADHD może mieć destrukcyjny wpływ na życie? Tak. Czy często powoduje ono poczucie winy, stres oraz wypalenie, wzbudza zarzut „lenistwa i nieogarnięcia”, prowadzi do zaburzeń depresyjnych lub lękowych? Zdecydowanie. Czy tak musi być? Niekoniecznie. Małżeństwo prowadzące popularny profil adhd_love ukazuje w swojej książce kulisy życia na neuroatypowym rollercoasterze. Nie kryjąc emocji i nie upiększając rzeczywistości, czasem z rozbrajającym poczuciem humoru, ukazują ADHD z perspektywy osoby zdiagnozowanej oraz jej partnera. Omawiają objawy, ich wpływ na codzienne funkcjonowanie, a także propozycje: jak sobie z tym poradzić małymi krokami? Choć nie jest to łatwe, bo problemy nie znikną z dnia na dzień, lektura pozwala odczuć ulgę, że nie jest się w nich samotnym, a także pokazuje, jak wiele nieporozumień czy konfliktów można rozwiązać dzięki zrozumieniu oraz akceptacji.
Katarzyna Kachel – Atypowa głowa : moje życie w spektrum : rozmowy o neuroróżnorodności
Jak wygląda życie z autyzmem, ADHD lub AuDHD (autyzm + ADHD)? Nie istnieje tylko jedna historia, każdy ma swoją, niepowtarzalną, którą opowiada szczerze i własnym głosem. Łączy je jedno: diagnoza w dorosłości, choć neuroatypowość była od zawsze. Katarzyna Kachel w swoim zbiorze stworzyła istną mozaikę neuroróżnorodności. Przebijają przez nią ogromne emocje i wątpliwości, przekonanie że „coś jest ze mną nie tak”, odczucia przed i po diagnozie – osobiste, niezwykle barwne doświadczenia. W drugiej części książki pojawiają się także inkluzywne wypowiedzi ekspertów (psychologów, terapeutów, diagnostów) oraz postaci publicznych, które również dzielą się swoimi przeżyciami i opiniami. Przeczytaj, aby zrozumieć – jak to w końcu jest, supermoc czy przekleństwo, a może coś pomiędzy? Czym skutkuje „wysyp” informacji o neuroatypowości w mediach społecznościowych? A także: zapoznaj się, aby więcej nie patrzeć na drugiego człowieka jak na „zbiór objawów”.
W jaki sposób wiedzę o języku manx przekazują sobie mieszkańcy brytyjskiej wyspy Man? Które słowa przeszły do naszego języka z mowy Azteków – Nahuatl? Dlaczego osoby posługujące się językiem migowym bywają bezpośrednie i szczere do bólu? Fascynująca podróż Daniela Tammeta, autystycznego sawanta z talentem do nauki i rozumienia języków, odkrywa przed nami kolejne światy komunikacji międzyludzkiej (literackich przekładów, wymierających języków, mowy telefonicznej i komputerowej). Jego błyskotliwe rozmowy z ostatnimi użytkownikami mniejszościowych dialektów udowadniają, że prawdziwa wiedza o danej kulturze leży właśnie w jej języku.
Casey Vormer, pseudonim Remrov, artysta oraz autystyczny samorzecznik, prezentuje czytelnikom krótki przewodnik po spektrum. Zwięźle wyjaśniając podstawowe pojęcia w tym temacie, opisuje także osobiste doświadczenia. Nie stroni przy tym od trudnych tematów, takich jak ableizm i „ciemniejsze” części historii autyzmu, np. działalność Hansa Aspergera, fundacja Autism Speaks, terapia SAZ (ang. ABA). Będąc aktywistą, postuluje inkluzywność, zachęca do dialogu i obalania krzywdzących stereotypów. W prosty sposób opisuje trudności jakie napotykał w szkole, pracy czy też w relacjach osobistych, proponując ich rozwiązania oraz wskazówki dla osób neurotypowych. Książka ta nie jest „uniwersalną instrukcją obsługi”, jako że osoby w spektrum naturalnie różnią się od siebie – ułatwia jednak komunikację i pozwala zrozumieć, jak istotny jest wzajemny szacunek.
Alice Gendron – Mini ADHD coach. Przeł. Anna Czechowska
Jakie są popularne mity na temat ADHD? Jak wyglądają mniej „oczywiste” objawy i funkcjonowanie z nimi na co dzień? Czy nawet trudną wiedzę da się przekazać za pomocą sympatycznych rysunków? Alice Gendron, ilustratorka oraz edukatorka prowadząca konto the_mini_adhd_coach, stworzyła krótki poradnik, w którym odpowiada na te pytania. Jak zauważa, diagnoza w dorosłości potrafi wzbudzić sporo emocji, ale także wyjaśnić wiele „dziwactw” oraz pomóc je zaakceptować. Wskazówki, którymi dzieli się Gendron, proste wyjaśnienia i przykłady zachowań, jak również zamieszczony słownik pojęć związanych z ADHD sprawiają, że lektura jest bardzo przystępna. Jak zaznacza autorka, kolejność czytania nie ma znaczenia (układ jest sugestią, a nie nakazem) – ważne, aby treść okazała się przydatna oraz interesująca. Doskonała pozycja na początek przygody z neuroatypowością.
„Zgłębiać istotę dysleksji i jednocześnie pomijać talenty charakterystyczne dla dorosłych dyslektyków to jak badać naturę gąsienicy i ignorować fakt, że przeistacza się ona w motyla”.
Brock oraz Fernette Eide w swojej książce udowadniają, jak ograniczające jest skupianie się jedynie na aspektach powszechnie kojarzonych z dysleksją, czyli trudnościach z czytaniem czy pisaniem. Jak można zmienić to stereotypowe myślenie? Po pierwsze, przyjmując że to po prostu odmienna budowa układu nerwowego, a nie „zaburzenie” czy „choroba” obniżająca wartość danej osoby i uniemożliwiająca jej odniesienie sukcesu (zresztą przykładów znanych postaci z dużymi osiągnięciami a jednocześnie z dysleksją nie brakuje). Po drugie, odkrywając czym jest zestaw zdolności MIND: myślenia materiałowego, integracyjnego, narracyjnego oraz dynamicznego – bez których nie mielibyśmy w społeczeństwie zdolnych architektów, naukowców, pisarzy czy ekonomistów. Po trzecie wreszcie, rozumiejąc jakie wsparcie będzie przydatne w rozwijaniu talentów takich osób – zarówno na etapie nauki szkolnej, studiów, jak i pracy w dorosłym życiu. Autorzy, nie lekceważąc trudności oraz cierpień związanych z dysleksją, pokazują inne spojrzenie na neuroatypowość i zachęcają do wykorzystywania jej atutów.
Zespół Tourette’a (TS) oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD) obrosły przez lata wieloma mitami. Susan Conners, pedagożka oraz edukatorka, posiadająca obie diagnozy, w przystępny sposób przybliża te zagadnienia, pokazując je w kontekście neuroróżnorodności. Wyjaśnia, jak mogą wyglądać objawy, podaje przykłady reakcji oraz rozwiązań nie tylko dla nauczycieli. Wskazuje również przydatne źródła informacji (instytucje, książki, filmy, broszury), dzieli się osobistymi doświadczeniami, a także sytuacjami codziennymi (sekcja „scenariusze pisane przez życie”). Otwartość, empatia i humor, z jakimi autorka omawia niewątpliwie trudne tematy, ułatwia ich zrozumienie.
Halo, tu baza!
Miło nam zaprosić na kolejną edycję akcji „CINiBA nocą naładuje mocą!” (26 stycznia – 6 lutego 2026 r.). CINiBA w tym czasie będzie otwarta do godziny 22:00.
