Anna Zalewska – O czarnym kocie cesarza i inne opowieści : koty w dawnej literaturze japońskiej
Dlaczego w Japonii nie ma tygrysów, a pojawiły się w niej koty? Który z japońskich twórców był największym „kociarzem”? Czy z wiekiem można zmienić się w demonicznego kota? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w pięknie ilustrowanej pozycji Anny Zalewskiej. Autorka przedstawia chronologicznie przykłady obecności kotów w dawnej literaturze japońskiej, od pierwszej wzmianki w buddyjskiej opowieści z IX wieku. Wskazuje je zarówno w krótkich formach (haiku lub senryū), klasycznej poezji zwanej waka, jak i XIX-wiecznej powieści, której główną bohaterką jest żyjąca wśród ludzi kotka Okoma (pt. Zamglony księżyc, czyli Kocie zeszyty, oryg. Oborozuki Neko no Sōshi). Ukazuje też, jak zmieniała się percepcja tych zwierząt w Japonii na przestrzeni lat: gdy ujmowały wdziękiem „czarnego smoka igrającego w chmurach” (to zachwyt cesarza Udo nad swoim pupilem), były doceniane jako łowcy myszy, ale i podejrzewane o niecne zamiary czy magiczne sztuczki. Książka ta udowadnia, że ludzka fascynacja kocią naturą ma wielowiekową tradycję, niezależnie od położenia geograficznego.
Osamu Dazai – Zmierzch. Przeł. Mikołaj Melanowicz
Rok 1945 był dla Japonii przełomowy: po „latach przekonania o niezniszczalności, po kolejnych podbojach” oraz spoglądaniu na wszystko przez propagandową soczewkę – kraj przegrywa wojnę. Ludność doświadcza okupacji amerykańskiej, załamania gospodarki, upadku zarówno podziału klasowego, jak i wszelkich ideałów czy przekonań, na których dotąd opierało się społeczeństwo. Nadchodzi „zmierzch życia, sztuki i ludzkości”. W tej powojennej rzeczywistości próbuje odnaleźć się zubożała arystokratka Kazuko, opiekująca się chorą matką oraz uzależnionym bratem, który powrócił z frontu. Ponure obrazy życia codziennego, widoczne „zmarszczki po smutkach epoki” przeplatają się z fragmentami osobistych listów oraz filozoficznymi przemyśleniami o konieczności rewolucji. Krótka powieść Osamu Dazaia, jako ostatnia stworzona przed jego śmiercią, stanowi swego rodzaju pożegnanie – zarówno z życiem, jak i przedwojenną kulturą Japonii.
Matt Alt – Czysty wymysł. Jak japońska popkultura podbiła świat. Przeł. Dariusz Latoś
Dziś chyba każdy słyszał o Pokemonach, miał w rękach tamagotchi lub widział anime w reżyserii Hayao Miyazakiego. Czy jednak zastanawiamy się nad początkiem tych zjawisk? Książka Matta Alta pozwala zanurzyć się w XX-wiecznych historiach niezwykłych wynalazków, opowieściach o życiu oraz drodze do sukcesu ich twórców – gdy nikt jeszcze nie sądził, że będą oni przecierać szlaki w swoich dziedzinach, a wreszcie dyktować globalne trendy. Autor nie szczędzi nam przy tym ciekawostek: czym się różni gekiga od mangi? Kto był bohaterem pierwszego japońskiego anime? Jak działa fenomen kawaii produktów, które zachwycają zarówno dzieci, jak i dorosłych? W tle rozgrywają się zaś ogromne przemiany gospodarczo-społeczne Japonii, gdy walkman, maszyna do karaoke czy nowa gra wideo stanowiły cud techniki i wydawały się spełnieniem marzeń. Pozycja stanowi istną kopalnię wiedzy o rozwoju japońskiej popkultury, która po II wojnie światowej niespodziewanie podbiła światowe rynki.
Matsuo Bashō, Yosa Buson, Kobayashi Issa, Masaoka Shiki – Haiku. Przeł. Beata Szymańska, Anna Kuchta
Istotą japońskich miniatur lirycznych jest „prostota, malarskość, harmonia świata i podmiotu postrzegającego”. Praktykowanie niespiesznej, uważnej kontemplacji rzeczywistości oraz pielęgnowanie wrażliwości na szczegóły pozwala na tworzenie haiku, które niczym fotografia utrwala zapis chwili. Poetka Beata Szymańska, doskonale rozumiejąc te niuanse, proponuje czytelnikowi polski przekład wierszy klasycznych japońskich twórców. Sto trzydzieści siedem utworów zawartych w tomiku dotyka kwestii uniwersalnych, bliskich odbiorcom niezależnie od upływu lat. Zapraszamy do refleksyjnej lektury.
słowiki, wróble?
no popatrz –
to chyba wiosna
Yosa Buson (1716-1784)
Durian Sukegawa – Kwiat wiśni i czerwona fasola. Przeł. Dariusz Latoś
„Myślę, że wszyscy ludzie (…) w pewnym momencie życia zastanawiają się, czy ich istnienie ma w ogóle jakieś znaczenie. (…) Jestem przekonana, że życie ma sens. Oczywiście ta wiedza nie sprawia, że wszystkie problemy znikają. Czasem każdy kolejny dzień wydaje się pasmem cierpień” – to wypowiedź jednej z bohaterek powieści Duriana Sukegawy. Pojawienie się Tokue, ekscentrycznej staruszki, niespodziewanie zaburza codzienną rutynę Sentarō, sprzedawcy słodyczy. Relacja którą nawiązują podczas wspólnego gotowania stopniowo zmienia jego podejście do etyki pracy, niepowodzeń życiowych czy emocji. Sukegawa w subtelny sposób podejmuje tematy tabu japońskiego społeczeństwa, takie jak choroby, wykluczenie społeczne, lęk przed nieznanym. Podaje je we wdzięcznej otoczce, ukazując zmysłowe, czasem wręcz zapierające dech w piersiach piękno otaczającej nas rzeczywistości, ale i zauważając trudne problemy, kryjące się pod powierzchnią.
Haruki Murakami – Porzucenie kota: wspomnienie o ojcu. Przeł. Anna Zielińska-Elliott
Harukiego Murakamiego, jednego z najpopularniejszych obecnie pisarzy japońskich, znamy głównie jako autora powieści i opowiadań, które przyniosły mu międzynarodową rozpoznawalność. Ta krótka książka stanowi natomiast autobiograficzny esej, w którym porusza on temat swojej relacji z powściągliwym i zamkniętym w sobie ojcem – relacji niełatwej, aczkolwiek rzucającej światło na treść wielu jego utworów. Poznajemy historię dzieciństwa i dorastania Murakamiego, a punktem wyjścia opowieści jest dawne wspomnienie o porzuconym kocie. Autor przygląda się także doświadczeniu wojny i jego wpływowi na losy zwykłych ludzi we współczesnej Japonii. To refleksyjna, kameralna książka, pozwalająca zobaczyć Murakamiego nie tylko jako powieściopisarza, lecz także jako syna próbującego zrozumieć własnego ojca.
Alex Kerr – Inne Kioto. Przeł. Aldona Pikul
Kioto jest obecnie miejscem masowo odwiedzanym przez turystów z całego świata, dawną stolicą Japonii, pełną wspaniałej architektury i ciekawej historii. Niniejsza książka to spojrzenie znawcy kultury i wieloletniego mieszkańca miasta – obejmuje ona zbiór esejów omawiających zagadnienia takie jak: forma bram i ogrodów, kształt czarek do herbaty, mat tatami czy sposób malowania parawanów. W tym wszystkim zawiera się symbolika japońskiej estetyki, ukształtowanej często pod wpływem kultury Chin. Alex Kerr prowadzi czytelnika bocznymi uliczkami miasta, snuje opowieści o jego mieszkańcach i codziennym życiu, zastanawia się, jak postęp i zmiany wpływają na kształt tradycyjnego rzemiosła. Jest to tekst erudycyjny, a zarazem bardzo osobisty, skrywający wiele nieoczywistych historii.
Reportaż Amy Chavez przenosi czytelnika na niewielką japońską wyspę, gdzie życie od pokoleń toczy się według rytmu wyznaczanego przez morze, lokalne wierzenia i pracę mieszkańców. Autorka obserwuje codzienność niewielkiej społeczności, przyglądając się jej bohaterom – wdowie, kapłanowi czy łowcy ośmiornic – których historie stają się pretekstem do opowieści o przemijaniu i zmianie. Wraz z wyludnianiem się prowincji i starzeniem społeczeństwa znika także część dawnych zwyczajów oraz sposobów życia. Chavez z empatią i wnikliwością opisuje ten proces, pokazując zarówno piękno lokalnych tradycji, jak i kruchość świata, który powoli odchodzi w przeszłość. To uważny reportaż o miejscu na styku natury, kultury i pamięci.
Asako Yuzuki – Masło. Przeł. Anna Wołcyrz
Książka Asako Yuzuki inspirowana jest prawdziwą historią o „Zabójczyni Konkatsu”. W oparach apetycznych dań poznajemy główne bohaterki: Manako Kajii, kucharkę oskarżoną o zabójstwa, oraz Rikę Machidę, młodą i ambitną dziennikarkę w środowisku zdominowanym przez mężczyzn. Rika, próbując zdobyć materiał reporterski, zgłębia motywy oraz życie prywatne psychopatycznej Manako, nawiązując tym samym niezwykłą relację. Ich rozmowy dotykają m.in. schematów narzucanych przez tradycyjne japońskie społeczeństwo – czyli kobiety mającej służyć mężczyznom, skupionej wyłącznie na trosce o rodzinę, koniecznie mieszczącej się w określonym kanonie piękna itp. Czy jest ona wtedy na przegranej pozycji, a może przeciwnie – zyskuje niespotykaną władzę w opiece nad innymi? Ile ról naraz może odgrywać, jaki smak ma wtedy jej życie? Jakich relacji potrzebuje, by zaspokoić głód bliskości? Asako Yuzuki zręcznie „przyprawia” te rozważania tytułowym masłem, serwując ciekawą powieść obyczajowo-psychologiczną z zagadką kryminalną w tle.
Susan Napier – Miyazakiworld : a life in art
Hayao Miyazaki, znany i nagradzany rysownik, mangaka, a także reżyser długo- oraz krótkometrażowych anime, jest bez mała legendą. Ma na swoim koncie stworzenie niesamowitych historii i uniwersów, do których chętnie powracają zarówno dorośli, jak i dzieci na całym świecie. Susan Napier w swojej książce, po przedstawieniu początków życia oraz kariery Miyazakiego, w sprawnej analizie jego kolejno powstających filmów wskazuje widoczne elementy biograficzne. W tym kontekście charakterystyczne, powracające w dziełach Studia Ghibli wątki, takie jak: szacunek człowieka dla natury, godzenie się z chorobą lub odejściem bliskich, niejednoznaczność zarówno dobrych, jak i złych postaci, strach przed konfliktem niosącym zniszczenie czy silne postaci kobiece – dają ciekawy klucz do interpretacji. Napier czerpie z wielu źródeł: dostępnych opracowań, wywiadów, własnych rozmów z twórcą, a nawet teorii fanowskich. Ogrom informacji i ciekawostek rzuca nowe światło na twórczość Mizayakiego, pozwalając prześledzić jej ewolucję oraz percepcję.
Zachęcamy również do sięgnięcia po nieco starszą pozycję w tym temacie: Helen McCarthy – Hayao Miyazaki : master of japanese animation : films, themes, artistry.
Hayao Miyazaki, a renowned and award-winning illustrator, manga artist, as well as director of both feature-length and short anime films, is basically a legend. He has created incredible stories and universes that brings joy both to children and adults around the world. Susan Napier in her book, after presenting the beginnings of Miyazaki’s life and career, provides a thorough analysis of his films in the chronological order, pointing out the biographical elements. In this context, the characteristic, recurring themes in Studio Ghibli’s works, such as: respect for nature, coming to terms with illness or the passing of loved ones, the ambiguity of both good and evil characters, the fear of conflict that brings destruction, or strong female characters – all provide an interesting interpreting key. Napier draws from many sources: available studies, interviews, her own conversations with the creator, and even fan theories. The book is abundant with information and facts, which sheds new light on Mizayaki’s work, allowing us to trace its evolution and perception.
We also encourage to read a slightly older publication on this topic: Helen McCarthy – Hayao Miyazaki : master of japanese animation : films, themes, artistry.
Joshua Frydman – Japonia : przewodnik po bóstwach, duchach i bohaterach. Przeł. Nika Sztorc
Mitologia japońska łączy w sobie wiele elementów – znajdziemy w niej zarówno założenia pierwotnego sintoizmu, jak i „wplecione” w biegu historii idee buddyzmu, konfucjanizmu czy taoizmu. Z czasem zmieniała się rola mitów: opowiadały o początkach państwa, umacniały tożsamość narodową, wzbogacały sztukę o rozmaite motywy, tłumaczyły dziwne i przerażające zjawiska, ale i służyły celom propagandowym. Co ciekawe, niektóre z tych legend pozostają „żywe”: stwory takie jak yōkai, oni czy kaijū (do których zalicza się Godzilla) zaludniają popkulturę (kino, muzykę, mangę, anime, gry komputerowe), a panującego dziś cesarza uważa się za potomka Jinmu, czyli Boskiego Wojownika. Istnieją również mity kontrowersyjne, jak świątynia shintō w Tokio, która upamiętnia poległych w walce o Japonię (w tym zbrodniarzy wojennych) i „oddaje im cześć jako kami [bóstwom] wojny, obrony i poświęcenia”. Joshua Frydman przekrojowo omawia przemiany systemu japońskich wierzeń, zarysowując także ich tło historyczne oraz kulturowe.
Dociekliwym polecamy również Bestiariusze japońskie autorstwa Witolda Vargasa: cz. 1 – yōkai, cz. 2 – yūrei.